The Origin of the Motifs in the Tilework of the Porches of Azadi Courtyard of the Razavi Holy Shrine

Document Type : Research Paper

Authors

1 Associate Professor, Department of Architecture, Mashhad Branch, Islamic Azad University, Mashhad, Iran.

2 Master's Graduate, Art Department, Mashhad Branch, Islamic Azad University, Mashhad, Iran.

Abstract

In the edifices of the Holy Shrine of Imam Reza (AS), one of the largest and most magnificent religious complexes in the world, tilework stands as the most prominent decorative element in the architecture of its courtyards. This research examines the motifs in these tilework pieces and their specific spatial placement within the Azadi Courtyard of the Razavi Holy Shrine. The objective of this study is to investigate the origins of these motifs and to comprehend their relationship with their respective locations across the porticoes (Iwans) of the Azadi Courtyard. Employing a descriptive-analytical methodology, with data gathered through both documentary and field research, this study seeks to answer two primary questions: Firstly, what are the origins of the various decorative tile motifs adorning the porticoes of the Azadi Courtyard from the Qajar era? Secondly, how does this origin correlate with the specific placement of each motif? The findings indicate that the origins of the tile motifs on the four porticoes of the Azadi Courtyard can be categorized within the realms of tradition, modernity, and a synthesis of both. Traditional motifs encompass geometric combinations, figurative designs, as well as floral and vase patterns. Postcard-style landscape paintings are identified as modern motifs. Conversely, motifs such as Gol-o-Morgh (bird and flower), Gol-e Farang (Europeanized flowers), trees, vases with Gol-e Farang designs, landscapes, dish-and-cup patterns, and angels are classified as hybrid or synthetic. The results further demonstrate that traditional motifs exhibit the highest frequency in the decoration of the porticoes. The Western Iwan, given its preeminent position, predominantly utilizes traditional motifs. The Eastern Iwan displays a conservative amalgamation of traditional, modern, and synthetic motifs. The Northern Iwan, featuring the most diverse array of decorative motifs, signifies a greater degree of artistic freedom exercised by designers in selecting and applying patterns in accordance with the creative developments of the Qajar period. In contrast, the Southern Iwan is primarily dedicated to the display of traditional motifs. It appears that the designer, in addition to considering the origin and type of motif, also incorporated the artistic and social transformations of the Qajar era into the strategic placement of these designs.

Keywords

Main Subjects

References

- اسپنانی، محمدعلی؛ توفیقی­‌بروجنی، پیوند (1390)، مطالعه نقش‌مایه گلدانی در قالی‌های خشتی روستایی چهارمحال و بختیاری، دو فصلنامه گلجام، 7 (18)، 31-48. 
- افرادی، کاظم (1395)، شناسایی وجه اشتراک پیام موجود در سردر هفت بنای عمومی دوره‌ قاجار از طریق تحلیل گفتمان نقوش به‌کاررفته در آن‌ها، فصلنامه نگره، 11 (37)، 33-47. 
- الیاده، میرچا (1365)، مقدمه‌ بر فلسفه‌‌ای از تاریخ، ترجمه بهمن سرکاراتی، تبریز: انتشارات نیما.
- امجدی، صدیقه؛ صحراگرد، مهدی (1397)، بررسی عنصر رنگ در کاشی‌های اصیل دوره قاجار، برجای‌مانده در صحن آزادی حرم رضوی، مجموعه مقالات برتر همایش بین‌المللی امام علی‌ابن‌موسی الرضا علیه‌السلام و نهضت علمی تمدنی جهان اسلام، ج 1، 177-221.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن (1404)، مطلع ­الشمس، تصحیح رضا نقدی و سیدمحسن حسینی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان‌قدس رضوی.
- آژند، یعقوب (1385)، دیوارنگاری در دوره قاجار، فصلنامه هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، 11 (25)، 34-41.
- آژند، یعقوب (1389)، نگارگری ایران (پژوهشی در تاریخ نقاشی و نگارگری ایران)، جلد دوم، تهران: انتشارات سمت.
- برند، باربارا (1383)، هنر اسلامی، ترجمه مهناز شایسته فر، تهران: انتشارات مؤسسه مطالعات هنر اسلامی.
- برومند، ادیب (1366)، هنر قلمدان، به کوشش ابوالفضل ذابح، تهران: انتشارات وحید.
- بزرگمهری، زهره؛ خدادادی، آناهیتا (1390)، آمودهای ایرانی: شناخت، آسیب‌شناسی و مرمت. تهران: سروش دانش.
- بلالی­‌اسکویی، آزیتا؛ رحمانی، سارا (1399)، از نقش تا عرش؛ واکاوی ارتباط تزیینات کاشی‌کاری کاخ گلستان با جقه تاج شاهی قاجار (فتحعلی‌شاه و ناصرالدین‌شاه)، پژوهش در هنر و علوم انسانی، 5 (2)، 11-24.
- بمانیان، محمدرضا؛ مؤمنی، کوروش؛ سلطان‌زاده، حسین (1390)، بررسی نوآوری و تحولات تزیینات و نقوش کاشی‌کاری مسجد مدرسه‌های دوره قاجار، فصلنامه نگره، 6 (18)، 35-47. 
- بورکهارت، تیتوس (۱۳۷۶)، هنر مقدس: اصول و روش‌ها، ترجمه جلال ستاری، تهران: انتشارات سروش.
- پاکباز، رویین (1379)، نقاشی ایران از دیرباز تا امروز. تهران: انتشارات زرین و سیمین.
- پنجه‌باشی، الهه؛ دولاب، فاطمه (1397)، مطالعه ویژگی و ساختار نقوش سردر بناهای کاشی‌کاری‌شده در شیراز در دوره قاجار، فصلنامه نگره، 13 (48)، 105-125.
- پوپ، آرتور (1378)، سیر و صور نقاشی ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران: انتشارات مولی.
- پـوپ، آرتور؛ شرودر، اریک، اکرمن، فیلیس (1387)، شاهکارهای هنر ایران، ترجمه پرویز خانلری، جلد ششم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- پورتر، ونیتیا (1381)، کاشی‌های اسلامی، ترجمه مهناز شایسته ­فر، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- تقوی، عابد؛ موسوی­ حاجی، رسول؛ آگنجی ­شیرازی، نازآفرین (1394)، تحلیل و بررسی مضامین نقوش کاشی‌کاری شده‌ ابنیه‌ عصر قاجار شیراز، مجموعه مقالات اولین همایش معماری ایرانی اسلامی (سیمای دیروز- چشم‌انداز فردا)، شیراز، جلد 2، 68-57.
- خان‌حسین‌آبادی، عطیه (1397)، مفاهیم نمادین نقوش حیوانی کاشی‌کاری گنبد الله‌وردی‌خان از دوره صفویه در حرم مطهر رضوی، فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، 14 (31)، 1-35.
- خدایارمحبی، منوچهر (1378)، اسلام‌شناسی، دین تطبیقی، تهران: انتشارات توس.
- خزایی، محمد (1386)، نقش نمادین طاووس در هنرهای تزیینی ایران، فصلنامه کتاب ماه هنر، (111 و 112)، 6-12.
- خزایی، محمد؛ سماوکی، شیلا (1392)، بررسی نقوش پرنده بر روی ظروف سفالی ایران، فصلنامه هنرهای تجسمی، 5 (18)، 11-6.
- خورشیدی، هادی (1397)، تزیینات معماری بارگاه حضرت رضا (ع): کاشی‌کاری، زیر نظر دکتر میثم جلالی، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
- دادور، ابوالقاسم؛ منصوری، الهام (1385)، درآمدی بر اسطوره‌ها و نمادهای ایران و هند در عهد باستان، تهران: انتشارات دانشگاه الزهرا.
- رضایی، بنفشه (١٣٨٤)، بررسی گل‌ومرغ در هنر نگارگری دوره قاجار، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد تصویرسازی، دانشگاه تهران.
- ریاضــی، محمدرضا (1401)، کاشی‌کاری قاجار، تهران: انتشارات یساولی.
- سجادی، فریبرز؛ رستمی، محسن؛ رستمی، ثریا (1393)، ریشه‌های تاریخی چالش سنت و تجدد در معماری معاصر قاجاریه (1925-1785 میلادی)، فصلنامه نقش جهان، 4 (2)، 85-94.
- سلطانی­‌لشکناری، رقیه؛ جودکی، جعفر (1397)، مطالعه تطبیقی کاشی‌کاری اسلامی در ایران و آسیای صغیر، فصلنامه معماری شناسی، 1 (5)، 56-65.
- ســیف، هــادی (1390)، نقاشــی روی کاشــی، چاپ دوم، تهران: ســروش (انتشــارات صــدا و سیما).
- شایسته‌فر، مهناز (1389)، تزیینات کاشی‌کاری نمای بیرونی موزه پارس شیراز، فصلنامه کتاب ماه هنر، (147)، 32-37.
- شفیعی، فهیمه (1395)، تحلیل نقوش حیوانی و انسانی دوره صفویه و قاجار در کاشی‌کاری‌های حرم مطهر امام رضا (ع)، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، رشته ارتباط تصویری، دانشکده هنر، دانشگاه سمنان.
- شمیلی، فرنوش؛ جوانمرد، بهاره (1401)، بهشت گمشده: مطالعه نقش طاووس در نمای بیرونی بناهای تاریخی شهر اصفهان. فصلنامه هنرهای صناعی ایران، 5 (1)، 89-100.
- شهدادی، جهانگیر (1392)، دریچه‌ای بر زیباشناسی ایرانی؛ گل‌ومرغ، چاپ چهارم، تهران: کتاب خورشید.
- صحراگرد، مهدی (1397)، شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی: کتیبه‌های صحن جدید (آزادی)، مشهد: انتشارات به نشر.
- صفرزاده، نغمه؛ احمدی، بهرام (1393)، بررسی تصویر فرشتگان در نقاشی دوره قاجار، دو فصلنامه پیکره، (5)، 47-56.
- طاهری، علیرضا؛ حسامی، وحیده (1390)، تجلی نقش‌مایه شیر در قالی‌های دوره صفوی، پژوهش هنر، 1 (2)، 1-16.
- طبسی، محسن؛ موسوی، سپیده (1396)، سیر تداوم مفهوم عدل و امامت در نقوش تزیینی معماری دوره تیموری و صفوی؛ با تأکید بر نقوش مسجد گوهرشاد مشهد و مسجد امام اصفهان، پژوهشنامه خراسان بزرگ، 7 (25)، 83-100.
- طبسی، محسن (1393)، تأثیر و نقش نظام حکومتی بر نقوش کاشی‌کاری در دوران صفوی و قاجار، همایش منطقه‌ای معماری، عمران و نقشه‌برداری؛ آموزشکده سما، دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، مشهد.
- طبسی، محسن (1384)، جلوه‌های هنر در حرم مطهر حضرت رضا (ع)، طرح پژوهشی، صدا و سیمای مرکز خراسان رضوی.
- عالم‌زاده، بزرگ (1390). حرم رضوی به روایت تاریخ، مشهد: انتشارات به‌نشر.
- عزیزی، حسن؛ خاتمی، حسن (1392)، گل در قالی کاشان، کاشان: انتشارات دانشگاه کاشان.
- علی‌پور، سمیه؛ کفشچیان‌مقدم، اصغر (1391)، پژوهشی پیرامون تصویر فرشتگان در نقاشی دوران قاجار، تهران: همایش بین المللی دین در آیینه هنر.
- فریه، ر دبلیو (1374). هنرهای ایران. ترجمه پرویز مرزبان، تهران: پژوهش فرزان روز.
- قهاری، مهناز (1385)، بررسی مفاهیم نقوش انسانی و حیوانی در نگارگری عصر صفوی، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه هنر اسلامی تبریز.
- کریمی، شکیلا (1398)، نمادشناسی نقش مرغابی‌سانان در آثار هنری ایران، فصلنامه هنر و تمدن شرق، 7 (26)، 21-40.
- کیانی، محمدیوسف (1377)، تزیینات وابسته به معماری ایران دوره اسلامی، تهران: سازمان میراث فرهنگی. 
- گدار، آندره (1377)، آثار ایران، ترجمه ابولحسن سروقد‌ مقدم، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان‌قدس رضوی.
- گرابار، الگ (1378)، تأملى در هنر قاجارى و اهمیت آن، ترجمه ولى­الله کاووسى، فصلنامه گلستان هنر، 4 (4)، 98- 95.
- گودرزی، مرتضی(1388)، آیینه خیال: بررسی و تحلیل تزیینات معماری دوره قاجار، تهران: انتشارات سوره مهر.
- ماهرالنقش، محمود (1362)، طرح و اجرای نقش در کاشی‌کاری ایران دوره اسلامی، تهران: انتشارات موزه رضا عباسی.
- مایل­ هروی، نجیب (1372)، کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی، مشهد: انتشارات آستان‌قدس رضوی.
- مصدقیان­ طرقبه، وحیده (1384)، نقش و رنگ در مسجد گوهرشاد، تهران: انتشارات آبان.
- مکی‌نژاد، مهدی (1388)، تاریخ هنر ایران در دوره اسلامی؛ تزیینات معماری. چ 2، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- مؤتمن، علی (1348)، راهنما یا تاریخ و توصیف در باب ولایت‌مدار رضوی (ع)، مشهد: انتشارات آستان‌قدس رضوی. 
- موسوی‌لر، اشرف ­السادات؛ مسعودی ­امین، زهرا؛ مروج، الهه (1396)، تبیین جایگاه نقش ترنج در هنر اسلامی با تکیه بر قالی، جلد قرآن و جلد شاهنامه‌های دوره صفوی، فصلنامه جلوه هنر، 9 (2)، 118- 107.
- مؤمنی‌لندی، مهناز؛ چیت‌سازان، امیرحسین (1395)، نگاهی بر عناصر نمادین کاشی‌نگاره‌های قاجار کرمان (مطالعه موردی: ده اثر)، فصلنامه نگارینه هنر اسلامی، 3 (11)، 18-4. 
- ندیم، فرناز (1386)، نگاهی به نقوش تزیین در هنر ایران، فصلنامه رشد آموزش هنر، 4 (10)، 14-19.
- نعمتی، بهزاد؛ رزاقی، حسین (1391)، هنر در حرم؛ مروری بر هنرهای به‌کاررفته در حرم رضوی، مشهد: انتشارات آستان‌قدس رضوی.
- نوری، اکرم؛ حسنی، محمدرضا (1396)، نقش فرشته در کاشی‌کاری قاجاری صحن آزادی حرم مطهر امام رضا (ع)، فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، 13 (28)، 1-20.
- ویلبر، دونالد (1365)، معماری اسلامی ایران دردوره ایلخانیان، ترجمه عبدالله فریار، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- ویلبر، دونالد (1389)، سیر تحول کاشی‌کاری در معماری ایران: دوره اسلامی، ترجمه ربابه‌خاتون پیله‌فروش، تهران: چهارطاق.
- هیــل، درک؛ گرابــار، الگ (1386)، معمــاری و تزیینات اســلامی، ترجمه مهــرداد وحدتی­ دانشمند، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- یزدانی، ملیکا؛ خسروی ­بیژائم، فرهاد (1400)، طبقه‌بندی نقوش کاشی‌ هفت‌رنگ دوره قاجار در صحن‌های حرم مطهر رضوی. فصلنامه مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان، 16 (2)، 143-176.
Journal of Applied Arts
Volume 5, Issue 4 - Serial Number 20
December 2025
Pages 49-74

Files

History

  • Receive Date: 12 September 2025
  • Revise Date: 03 October 2025
  • Accept Date: 04 October 2025

Share

How to cite

Statistics