تحلیل و گونه شناسی سفال های (قرون 6 تا 8 هجری قمری) موجود در موزه مراغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه باستان شناسی، دانشکده حفاظت آثار فرهنگی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد، گروه باستان شناسی، دانشکده حفاظت آثار فرهنگی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.

چکیده

موزه ایلخانی مراغه یکی از موزه‌های تخصصی سفال در ایران است که سفال‌های آن منحصراً متعلق به این شهر نبوده بلکه از نقاط مختلف شمال‌غرب ایران سفال‌هایی جمع‌آوری و در آن نگهداری می‌شوند. علی رغم این که از محل یافت این سفال‌ها و همچنین کیفیت یافت آن‌ها اطلاع دقیقی در دست نیست ولی تنوع و همچنین تعداد سفال‌های موجود در آن از داده‌های کاوش ده‌ها محوطه غنی اسلامی فراوان‌تر است. یکی از ویژگی‌های منحصربه ­فرد این موزه، وجود تکنیک‌های مختلفی از سفال‌های متعلق به دوره ایلخانی در آن است که معرفی آن‌ها در قالب یک مقاله می‌تواند منابع ارزشمندی را در اختیار محققان قرار دهد. در این مقاله به روش توصیفی- تحلیلی سعی بر آن شده­ است تا با استفاده از مطالعات میدانی و اسنادی سفال‌های این موزه گونه‌شناسی شده و ویژگی هر کدام از آن­ ها ذکر شود. سؤالات این مقاله به شرح زیر می‌باشند: سفال‌های موجود در این موزه بیشتر با چه تکنیک‌هایی تزیین شده‌اند؟ سفال‌های این موزه از لحاظ گونه‌شناسی به چند دسته تقسیم­ بندی می‌شوند؟ بر اساس این مطالعه مشخص گردید که سفال‌های این موزه که همه آن‌ها متعلق به دوره ایلخانی هستند با تکنیک‌های نقش­ کنده زیر لعاب (اسگرافیتو)، نقاشی زیر لعاب (قلم مشکی و سلطان ­آباد) و نقاشی روی لعاب (زرین فام و مینایی) تزیینی شده‌اند. سفال‌های سبک کاشان نیز از رایج‌ترین گونه‌های آن به شمار می‌آیند که از دوره سلجوقی تولید آن‌ها آغاز شده بود. به غیر از آن‌ها سفال‌های بدون لعاب با تکنیک نقش اندازی به روش قالبی و همچنین کنده از رایج ­ترین گونه‌ها به شمار می‌آیند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Analysis and Typology of Pottery (6th to 8th Centuries A.D.) in Maragheh Museum

نویسندگان [English]

  • Mehdi Kazempour 1
  • Sahra Saki 2
1 Associate Professor, Department of Archaeology, Faculty of Cultural Materials Conservation, Tabriz Islamic Art University, Tabriz Iran.
2 Master's Graduate, Department of Archaeology, Faculty of Cultural Materials Conservation, Tabriz Islamic Art University, Tabriz Iran.
چکیده [English]

The Maragheh Ilkhanid Museum is one of the specialized pottery museums in Iran. The pottery housed in this museum was not unearthed in Maragheh itself but was collected from various parts of northwestern Iran. Despite the lack of precise information regarding the exact locations and contexts of these pottery finds, the variety and quantity of pottery preserved in this museum surpass the excavation data of dozens of rich Islamic sites. One of the unique features of this museum is the presence of various pottery techniques from the Ilkhanid period (15th–16th centuries). Introducing these techniques in the form of an academic article can provide valuable resources for researchers. In this study, we have attempted to classify the pottery of this museum through field and library research and to describe the characteristics of each type. The key questions addressed in this article are as follows:

   1. What types of decorative technologies were used on the pottery in the Maragheh Museum?
   2. How many typological categories can be identified?

Based on our study, it was determined that all the pottery in this museum belongs to the Ilkhanid period and is decorated using the techniques of sgraffito (scratching under the glaze), underglaze painting (Ghalam Meshki and Sultanabad), and over glaze painting (Golden Paste and Mina’i). Kashan-style pottery, which originated in the Seljuk period, is also among the most common types. Additionally, unglazed pottery produced using the mold technique is considered one of the most prevalent types. Through this study, the Ilkhanid pottery collection of the Maragheh Museum was classified into eleven distinct types, encompassing all the common pottery styles of the Ilkhanid period.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Maragheh Museum
  • Ilkhanid Era
  • Sgraffito
  • Painted Under the Glaze
  • Painted on the Glaze

مراجع

- اتینگهاوزن، ریچارد؛ گرابر، الگ (1387)، هنر و معماری اسلامی (1) 1250-650، ترجمه یعقوب آژند، تهران: انتشارات سمت.
- بهرامی، مهدی (1327)، صنایع ایران : ظروف سفالین، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- پوپ، آرتور اپهام؛ اکرمن، فیلیس (1387)، سیری در هنر ایران، ج 6، ترجمه نجف دریابندری، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
- پوپ، آرتور اپهام‌ (1394)، سیر و صور نقاشی ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران: ناشر مولی.
- توحیدی، فائق (1392)، فن و هنر سفالگری، تهران: انتشارات سمت.
- شـاطری، میتـرا ( 1388)، سـفال گونه نقـش ­کنـده در لابـه، سـیر تحـول و جایـگاه آن در روابــط فرهنگی، اقتصــادی ایــران دوران اســلامی بــا تکیه بــر یافته ­هــای ســفالین منطقه المــوت، رســاله دکتــرای باستان ­شناســی، دانشکده ادبیــات و علــوم انســانی، دانشــگاه تهــران (منتشــر نشــده).
- کامبخش­ فرد، سیف ­الله (1392)، سفال و سفالگری در ایران از ابتدای نوسنگی تا دوران معاصر، تهران: انتشارات ققنوس.
- کاظم ­پور، مهدی؛ شکرپور، شهریار (1401)، محوطه آغچه ­ریش: شواهدی نویافته باستان ­شناسی از سلسله آل­بویه در شمال ­غرب ایران، پژوهش­ های باستان ­شناسی ایران، 12 (35): 245-271.
- کریمی، فاطمه؛ کیانی، محمدیوسف (1364)، هنر سفالگری دوره اسلامی ایران، تهران: مرکز باستان ­شناسی ایران.
- کیانی، محمدیوسف (1357)، سفال ایرانی: بررسی سفالینه­ های ایرانی، تهران: انتشارات مخصوص نخست­ وزیری.
- همتی ­ازندریانی، اسماعیل؛ خاکسار، علی (1401)، بررسی مجموعه سفال­ های دوران تاریخی و اسلامی کاوش­ های معماری دستکند ارزانفود-همدان، مطالعات باستان­ شناسی پارسه، 2 (6): 163-188.
- Atil, Esin. (1973), Ceramics from the World of Islam, Washington: Smithsonian Institution.
- Allan, J. W. (1991), Islamic Ceramics, Oxford: Ashmolean Museum.
———. (2004), Medieval Middle Eastern Pottery, Oxford: Ashmolean Museum.
———. (1971), Medieval Middle Eastern Pottery, Oxford: Ashmolean Museum.
- Grube, Ernst J. (1976), Islamic Pottery of the Eighth to the Fifteenth Century in the Keir Collection, London: Faber & Faber.                                 
———. (1994), The Nasser D. Khalili Collection of Islamic Art, Vol. IX. Oxford: Oxford University Press.
- Fehérvári, Géza. (1973), Islamic Pottery: A Comprehensive Study Based on the Barlow Collection, London: Faber & Faber.
———. (2000), Ceramics of the Islamic World in the Tareq Rajab Museum, London/ New York: I.B. Tauris.
- Ghirshman, Roman. (1974), La Poterie Islamique, Paris: Librairie Orientaliste Paul Geuthner.
- Hobson, R. L. (1932), A Guide to the Islamic Pottery of the Near East, London: British Museum.
- Jenkins, Marilyn. (1992), Early Medieval Islamic Pottery, Muqarnas: An Annual on Islamic Art and Architecture, 9. Leiden: Brill.
- Klein, Adolf. (1976), Islamische Keramik, Holle Art Library.
- Kazempour, Mehdi. (2023), Aghkand and Garrus Ware from Recent Excavations and Surveys in Northwestern Iran, Sgraffito and Champlevé in Islamic Lands (9th–14th Century): Iran, Caucasia and Beyond, International Workshop, 11 May 2023, Maison de l'Orient et de la Méditerranée, Lyon (Book of Abstracts).
- Lane, Arthur. (1937-1938), “The Early Sgraffito Ware of the Near East.” Transactions of the Oriental Ceramic Society, 15: 33-54.                                                                                        
———. (1947), Early Islamic Pottery, London: Faber & Faber.                                                    
———. (1957), Later Islamic Pottery, London: Faber & Faber.
- Pope, Arthur Upham. (1939), “The Ceramic Art in Islamic Times.” In: A. U. Pope & Phyllis Ackerman (Eds.), Survey of Persian Art, Vol. IV, pp. 1505-1541.
- Rudolf, & Naumann, E. (1976), Takht-i Suleiman: Katalog der Ausstellung München.
- Soustiel, Jean. (1985), La Céramique Islamique, Fribourg: Office du Livre S.A.
- Sarre, Friedrich. (1925), Die Keramik von Samarra: Die Ausgrabungen von Samarra, Vol. 2. Berlin: Dietrich Reimer Verlag.
- Schneider, R. (1974), “Seljuk Pottery in Iran.” Proceedings of the International Congress of Iranian Art and Archaeology, pp. 189-197.
- Wilkinson, Charles. (1973), Nishapur: Pottery of the Early Islamic Period. New York: The Metropolitan Museum of Art.
- Whitehouse, David. (1992), “Ceramics XIII: The Early Islamic Period, 7th–11th Centuries.” In: Ehsan Yarshater (Ed.), Encyclopedia Iranica, Vol. V, pp. 308-311. California: Mazda Publishers.
- Watson, Oliver. (2004), Ceramics from Islamic Lands. London: Thames & Hudson.
———. (2020), Ceramics of Iran: Islamic Pottery from the Sarikhani Collection, The Sarikhani Collection.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 29 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری: 27 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش: 20 اسفند 1403

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار