بررسی و تحلیل ویژگی های کاربردی و فنی پل بند عضُدی (امیر) بر روی رودخانه کُر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

مربی، گروه مرمت بناهای تاریخی، دانشکده هنر، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران.

چکیده

نمونه ­های متعددی از سازه­ های تاریخی و کاربردی موسوم به پل­ بند، بر رودخانه ­های ایران به جای مانده­ اند که علاوه بر تسهیل آمد و شد در دو سوی رود، موجب بالا آمدن سطح آب می ­شدند و آبیاری مزارع و راه ­اندازی آسیاب ­ها را ممکن می­ کردند. در سال­ های اخیر مطالعاتی در مورد این سازه ­ها، از جمله پل ­بند امیر در استان فارس، به انجام رسیده ­است. مسئله این است که اغلب این مطالعات به صورت توصیفی است و به شرح تاریخ، کاربرد، شکل اجزای معماری و مصالح محدود می­ شود و در کمتر مواردی به سازِکار مهندسی و درک فنیِ گذشتگان در طراحی و ساخت آن­ ها، پرداخته شده ­است. بنابراین در پژوهش حاضر تحلیل و تبیین نیروها و تنش­ های وارد بر پل بند امیر، به منظور شناخت فنی آن، مورد توجه است. پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که چه عوامل و ویژگی­ هایی منجر به پایداری پل ­بند تاریخی امیر، طی هزار سال شده­ است؟ و این­ که ویژگی ­های شکلی مقاطع طراحی شده، چه تأثیری بر استحکام این سازه دارد؟ فرضیه این تحقیق بیان می ­دارد که ویژگی ­های شکلی پل­ بند امیر نقش تعیین­ کننده­ ای بر پایداری آن دارد و طراحی و ساخت این پل ­بند بر اساس درک نیروها و رفتار اجزای سازه انجام شده­ است. هدف از انجام این پژوهش تبیین نیروهای استاتیکی و دینامیکی وارد بر سازه­ ی پل بند امیر و نگاهی نو و کاربردی به ساختمان این گونه آثار مهندسیِ تاریخی است. در این مقاله، مهم ­ترین مسائل استاتیکی مؤثر بر پایداری پل­ بند امیر مورد بررسی قرار گرفته ­است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی به انجام رسیده­ است و جمع ­آوری اطلاعات با دو روش اسنادی و مطالعات میدانی حاصل شده، همچنین تحلیل داده ­ها بر اساس مبانیِ علوم مهندسی سازه انجام شده ­است. نتایج پژوهش نشان می ­دهد که پل­ بند امیر طی ده قرن، تحت تنش­ های متعدد و تغییرات بی شمار در میزان تنش­ ها، پایداری خوبی از خود نشان داده­ است. این پایداری نتیجه ملاحظات و تمهیدات هوشمندانه طراح و سازندگان، در شکل و ساختمان آن بوده که بیان ­کننده دانش کاربردیِ گذشتگان در مهندسی سازه­ های آبی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Investigating and Analyzing the Practical and Technical Characteristics of Azodi (Amir) Bridge-Dam on the Kor River

نویسنده [English]

  • Hadi Safamansouri
Instructor, Department of Historic Building Restoration, Faculty of Art, Semnan University, Semnan, Iran.
چکیده [English]

There are many examples of historical and practical structures known as bridge-dams on the rivers of Iran, which, in addition to facilitating traffic on both sides of the river, caused the water level to rise and irrigated fields and started mills. made it possible In recent years, studies have been carried out on these structures, including Amir Dam Bridge in Fars Province. The problem is that most of these studies are descriptive and are limited to the description of the history, application, shape of architectural components and materials, and in few cases the engineering mechanism and technical understanding of the ancestors in their design and construction have been discussed. The main research question of the present study is: What factors and characteristics have contributed to the durability of the historic Amir weir-bridge over the course of a thousand years, and how have the geometric features of its designed sections affected the structural strength of the bridge? Therefore, in the current research, the analysis and explanation of the forces and stresses on the Amir Bridge-Dam, in order to understand it technically, is of interest. The hypothesis of this research states that the shape characteristics of Amir Bridge-Dam have a decisive role on its stability and the design and construction of this bridge-Dam has been done based on the understanding of the forces and behavior of the structural components. The purpose of this research is to explain the static and dynamic forces on the Amir Bridge-Dam structure and a new and practical look at the construction of such historical engineering works. In this article, the most important static and hydrostatic issues affecting the stability of Amir Bridge-Dam have been investigated. This research has been done with descriptive-analytical method and data collection has been done with two documentary methods and field studies, also data analysis has been done based on the basics of structural engineering sciences. The results of the research show that the Amir Bridge has shown good stability during ten centuries, under numerous stresses and countless changes in the amount of stresses. This stability is the result of the intelligent considerations and preparations of the designer and builders, in its shape and construction, which expresses the practical knowledge of the ancients in the engineering of water structures.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Bridge
  • Dam
  • Bridge-Dam
  • Amir-Azedod-doleh
  • Marvdasht
  • Kor River
- اشمیت، اریک (1376)، پرواز برفراز شهرهای باستانی ایران، آرمان شیشه ­گر، تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه).
- بی­نام (1384)، گزارش بند امیر و تأسیسات آن، شیراز: سازمان آب منطقه­ ای فارس. (گزارش منتشر نشده)
- جعفری، عباس (1367)، گیتاشناسی ایران، جلد دوم، رودها و رودخانه­ ها، تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی و گیتاشناسی.
- جواهری، پرهام؛ جواهری، محسن (1378)، چاره آب در تاریخ فارس، جلد اول، تهران: کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران، گنجینه ملی آب ایران.
- حاج­ سیدجوادی، احمد (1371)، دایره­ المعارف تشیع، جلد سوم، تهران: بنیاد اسلامی طاهر.
- حدادعادل، غلامعلی (1378)، دانشنامه جهان اسلام، جلد 4، تهران: بنیاد دایره ­المعارف اسلامی.
- حیدری­ بنی، داریوش (1380)، بررسی هیدرولیکی پل­ های تاریخی، دومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی، جلد سوم، ارگ بم، 425-422.
- حیدری­ بنی، داریوش (1380)، طرح مرمت پل بابا محمود، پایان­ نامه کارشناسی ­ارشد، اصفهان: دانشگاه هنر اصفهان.
- راهساز، حسن (1383)، نگرشی بر معماری آبی رودخانه کُر، پایگاه میراث جهانی تخت جمشید. (گزارش منتشر نشده)
- رستگارفسائی، منصور (1374)،  فارسنامه ابن بلخی، شیراز: انتشارات بنیاد فارس شناسی.
- زند، معصومه؛ جوان، محمود (1386)، ترمیم و بازسازی تأسیسات آبگیری بند باستانی امیر روی رودخانه کُر در استان فارس، دومین کنفرانس ملی تجربه ­های ساخت تأسیسات آبی و شبکه های آبیاری و زهکشی، دانشگاه تهران، 39-30.
- شریفی، مهناز (1400)، نگرشی بر فعالیت‌های عمرانی ساسانیان در زمان شاپور اول در خوزستان مطالعه موردی پل بندهای شوشتر و رامهرمز، مجله مطالعات ایرانی، شماره سی و نهم، 193-163.
- عنایتی، علیرضا (1394)، مطالعه تطبیقی پل­بند دزفول با پل­بند شادروان شوشتر، دومین همایش ملی باستان­ شناسی ایران، دانشگاه بیرجند. 20-1.
- فرشاد، مهدی (1376)، تاریخ مهندسی در ایران، تهران: انتشارات بلخ.
- کریمی، شهرام (1394)، بهره­ برداری مجدد سازه­ های آبی تاریخی در مقایسه با احداث سازه­ های جدید آبی مشابه به روش AHP، نشریه آبیاری و زهکشی ایران، شماره 6، 1020-1005.
- کوروس، غلامرضا؛ رضا، عنایت ­الله؛ امام ­شوشتری، محمدعلی (1350)، آب و فن آبیاری در ایران باستان، تهران: انتشارات شرکت سهامی ایران چاپ.
- مخلصی، محمدعلی (1379)، پل‌های قدیمی ایران، تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور.
- مروجی، خاطره؛ پورنادری، حسین (1392)، بررسی تداوم سنت­ های مؤثر در شکل­ گیری پل­ خواجو بر اساس مطالعه تطبیقی  پل ­های تاریخی شهر اصفهان، نشریه باغ نظر، شماره 27، 70-61.
- ملازاده، کاظم؛ محمدی، مریم (1379)، دایره­ المعارف بناهای تاریخی، جلد 4، بناهای عام ­المنفعه، تهران: مؤسسه انتشارات سوره.