تحلیلی بر کتیبه‌ها و تزیینات ایلخانی در مسجد جامع بسطام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار. گروه باستان شناسی. مجتمع آموزش عالی گناباد، گناباد، خراسان رضوی، ایران

چکیده

مسجد جامع شهر بسطام، در فاصله‌ی اندکی از ارسن بایزید بسطامی، یکی از قدیم‌ترین مساجد ایران است. پیشینه‌ی مسجد به دوران ابتدای اسلامی بازمی‌گردد. کتیبه‌های متعدد و همچنین نقوش و تزیینات مختلفی در اطراف محراب و دیوار قبله‌ی مسجد جای دارد که از نظر هنری،‌ تاریخی، سیاسی، فرهنگی،‌ آیینی و اجتماعی دارای اهمیت است و ظاهراً عمده تزیینات و کتیبه‌های فعلی،‌ متعلق به عصر ایلخانان است. هدف از انجام این پژوهش،‌ مشخص کردن قدمت کتیبه‌های این اثر و همچنین روشن کردن نوع خطوط بکار رفته در آن و همچنین مضامین موجود در آنها و نیز معین کردن هنرمندان، حامیان و کسانی است که در ساخت این بنا دخیل بوده‌اند. نتایج این پژوهش که به شیوه‌ی توصیفی تحلیلی است و داده‌های آن به صورت مطالعات کتابخانه‌ای و پیمایش میدانی گردآوری شده، بیانگر آن است که عمده‌ی این کتیبه‌ها مربوط به عصر ایلخانی است. همچنین نقش پررنگ افراد مختلف فرهنگی، مذهبی و عرفانی همچنین اشخاص سیاسی و هنرمند در ساخت و پرداخت آثار هنری این مسجد و همچنین تنوع تزیینات و خطوط از دیگر نتایج این پژوهش است.مسجد جامع شهر بسطام، در فاصله‌ی اندکی از ارسن بایزید بسطامی، یکی از قدیم‌ترین مساجد ایران است. پیشینه‌ی مسجد به دوران ابتدای اسلامی بازمی‌گردد. کتیبه‌های متعدد و همچنین نقوش و تزیینات مختلفی در اطراف محراب و دیوار قبله‌ی مسجد جای دارد که از نظر هنری،‌ تاریخی، سیاسی، فرهنگی،‌ آیینی و اجتماعی دارای اهمیت است و ظاهراً عمده تزیینات و کتیبه‌های فعلی،‌ متعلق به عصر ایلخانان است. هدف از انجام این پژوهش،‌ مشخص کردن قدمت کتیبه‌های این اثر و همچنین روشن کردن نوع خطوط بکار رفته در آن و همچنین مضامین موجود در آنها و نیز معین کردن هنرمندان، حامیان و کسانی است که در ساخت این بنا دخیل بوده‌اند. نتایج این پژوهش که به شیوه‌ی توصیفی تحلیلی است و داده‌های آن به صورت مطالعات

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

An Analysis of Ilkhanid Inscriptions and Decorations in the Great Mosque at Bastam

نویسنده [English]

  • Meissam Aliei
Assistant Professor, Archaeology Department, University of Gonabad, Gonabad, Iran
چکیده [English]

Bastam great mosque, a short distance from the Bayazid Bastami complex, is one of the oldest mosques in Iran. The history of the mosque goes back to the beginning of Islam. There are many inscriptions and various motifs and decorations around the Mihrab and the wall of Qible in the mosque, which are essential artistically, historically, politically, culturally, ritually, and socially. most of the current decorations and inscriptions belong to the Ilkhanid period. The purpose of this research is to determine the age of the inscriptions of this building and also to clarify the type of lines used as well as the themes in them and also to determine the artists, patrons, and those who were involved in the construction of this building. The results of this research, which is descriptive and analytical, and its data were collected in the form of library studies and field surveys, indicate that most of these inscriptions belong to the Ilkhanid era. Also, the substantial role of different cultural, religious, and mystical people, as well as political and artistic people in the construction of the artworks in this mosque, as well as the variety of decorations and lines, are other results of this research.


field surveys, indicate that most of these inscriptions belong to the Ilkhanid era. Also, the substantial role of different cultural, religious, and mystical people, as well as political and artistic people in the construction of the artworks in this mosque, as well as the variety of decorations and lines, are other results of this research.
field surveys, indicate that most of these inscriptions belong to the Ilkhanid era. Also, the substantial role of different cultural, religious, and mystical people, as well as political and artistic people in the construction of the artworks in this mosque, as well as the variety of decorations and lines, are other results of this research.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Inscription
  • Architectural Decorations
  • Ilkhanid
  • Bastam
  • Great Mosque

مراجع

- اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان صنیع­الدوله (1355)، مطلع­الشمس، جلد اول از سه جلد، ویراستاری محمد مقدم و مصطفی انصاری، زیر نظر مجید رهنما، بی­جا: سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی.
- اعتماد السلطنه، محمد حسن بن على (1367)، مرآة­البلدان، تصحیح عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، جلد چهارم از چهار جلد، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران. 
- بلر، شیلا (۱۳۸۷)، معماری ایلخانی در نطنز: مجموعه مزار شیخ عبدالصمد، ترجمه‌ی ولی‌الله کاووسی، چاپ اول، تهران: فرهنگستان هنر.
- حقیقت، عبدالرفیع (1344)، تاریخ قومس، به انضمام تاریخ مشرق ایران از دوران ماقبل تاریخ تا عصر حاضر، چاپ اول، تهران: چاپخانه اطلاعات.
- ________________ (1379)، شناسنامه آثار تاریخی کومش، استان سمنان. چاپ اول. تهران: کومش.
- خرقانی، احمد بن حسین (1395)، دستورالجمهور فی ناقب سلطان‌العارفین ابویزید طیفور، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار، چاپ دوم، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
- خرقانی، احمد (بی­تا)، دستورالجمهور در مناقب سلطان بایزید بسطامی، نسخه­ی عکسی موجود در کتابخانه­ی ملی، تهران.
- زارعی، محمدابراهیم (1371)، مجموعه بناهای مذهبی بسطام، رساله‌ی کارشناسی ارشد باستان‌شناسی، دانشکده­ی ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه تهران.
- ____________________ (1379)، معماران دامغانی در مجموعه­ بسطام «دوره ایلخانی»، مجموعه مقالات دومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، به کوشش باقر آیت­الله زاده شیرازی، جلد سوم، تهران: سازمان میراث فرهنگی: 475-459.
- ____________________ (1390)، مسجد جامع بسطام از دیدگاه باستان‌شناختی، مجموعه‌ی باستان‌شناسی ایران در دوره اسلامی: 43 مقاله در بزرگداشت استاد محمدیوسف کیانی، به کوشش محمدابراهیم زارعی، همدان: دانشگاه بوعلی.
- زندیگان، گروه تحقیق مهندسان مشاور مطالعه و مرمت (خرداد 1387)، گزارش مطالعات شناخت مجموعه­ی تاریخی بایزید بسطامی (گزارش اول)، سمنان: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان سمنان.
- شهیدی، جعفر (1392)، تاریخ تحلیلی اسلام، چاپ پنجاهم، تهران: نشر دانشگاهی.
- علیئی، میثم (1400)، سیری در تحول معماری در ارسن بایزید بسطامی، با تأکید بر عصر ایلخانی، مطالعات باستان‌شناسی دوران اسلامی، 3: 156-117.
- کاشانی، عبداله بن علی (1391)، تاریخ اولجایتو، به اهتمام مهین همبلی، چاپ سوم، تهران: علمی و فرهنگی.
- کسایی، رضا، رهگذار، کامران (1353)، پروژه مرمت:‌ مجموعه بسطام، تهران:‌ دانشکده معماری دانشگاه ملی ایران [شهید بهشتی]، انستیتو مرمت آثار باستانی.
- مخلصی، محمدعلی (1359)، شهر بسطام ومجموعه­ی تاریخی آن اثر، 2: 245-209.
- مقدسی، شمس­الدین ابوعبدالله محمد بن احمد، (1906م)، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، چاپ دوم، بیروت: دار صادر.
- _______________________________________ (658ه.ق)، نسخة خطی کتاب [‌الاَقالیم و] المَسافات و الولایات معروف به احسن التقاسیم، نسخة عکسی (فکسیمیل) ـ موجود در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ـ  از روی نسخة موجود در ایاصوفیه.
- موزر، هنری. (1356)، سفرنامه ترکستان و ایران، ترجمه­ی میرزا علیخان مترجم (به خط محمد قزوینی)، به کوشش محمد گلبن، چاپ اول، تهران: سحر.
- مهجور، فیروز، علیئی، میثم (1390)، بررسی کتیبه‌های مسجد – مدرسه‌ی شهید مطهری (سپهسالار)، نشریه‌ی هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، 48: 58-49.
- Blair, Sheila (1982), The Inscription from the Tomb Tower at Bastām: An Analysis of Ilkhanid Epigraphy, Art et sociétédans le monde iranien, ed. C.Adle, Paris: Institue Francais D’Iranologie de Téhéran Bibiliothèque Iranienne, 26: 263-282.
- Fraser, James, B. (1825), Narrative of a Journey into Khorasān in the Years of 1821 and 1822. London: A&R Spottiswoode.
- Golombek, Lisa (1974), The Cult of Saints and Shrine Architecture in the Fourteenth Century, Near Eastern Numismatics, Iconography, Epigraphy and History: Studies in Honor of George C. Miles, ed. Dickran Kouymjian, Beirut: 30-419.
- Herzfeld, E. E. (1926), Zeitchrift der Deutschenmorgenland Gesellschaft, V.3.
- Hill, Derek; Grabar, Oleg (1964), Islamic Architecture and its Decoration: A.D 800-1500, London.
- Hillenbrand, Robert (1974), The Tomb Tawers of Iran to 1550, Doctoral Thesis, Vol II of IV vols, Oxford.
- ________________ (1982), The Flanged Tomb Tower at Bastam, Art et Sociétédans le Monde Iranien, ed. C.Adle, Paris: Institue Francais D’Iranologie de Téhéran Bibiliothèque Iranienne, 26: 60-237.
- ________________ (1999), Islamic Art and Architecture, London: Thames and Hudson Ltd.
- ________________ (2002), Islamic Architecture: Form, Function and Meaning, 2nd print, Edinburgh: Edinburg University Press.
- Khanicoff, Nicolas De (1861), Memoire sur la Partiemeridionale de l’Asie Central, Paris: Imprimerie De L. Martine, Rue Mignon, 2.
- La Strange, G. (1930), The Lands of the Estern Caliphate (Mesopotamian, Persia, and Central Asia from the Moslem Conquest to the time of Timur), New York: Barnes & Noble, Inc. Publishers.
- Pope, Arthur Upham (1964), The Architecture of The Islamic Period (The Fourteenth Century), A Survey of Persian Art (From Prehistoric Times to the Present), vol. 3 (of 12 vols), eds. Arthur Upham Pope and Phyllis Ackerman, Tehran: Manafzadeh Group, London: Oxford University Press, Tokyo: Meiji-shobo.
- __________________ (1965), Persian Architecture: The Triumph of Form and Color, New York: Gorge Braziller.
- __________________ (1976), Introducing Persian Architecture, Fourth Printing, Iran: Soroush Press.
- Taboroff, June, H. (1981), Bistam, Iran: The Architecture, Setting and Patronage of an Islamic Shrine, PH.D Thesis, New York University.
- Wilber, Donald, N. (1955), The Architecture of Islamic Iran, The Il Khānid Period, 1st Princeton, New Jersey: Princeton University Press.
- _________________ (1976), Builders and Craftsmen of Islamic Iran: the Earlier Periods, Art and Archaeology Research Papers, 10: 31-39.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 30 تیر 1402
  • تاریخ بازنگری: 12 شهریور 1402
  • تاریخ پذیرش: 27 شهریور 1402

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار