ارتقاء کیفیت زیست پذیری در بافت‌های تاریخی شهری مطالعه موردی: بافت تاریخی شهر سمنان

قاضی میرسعید, سید مجتبی; اعتمادی, کیانا; رضوانی, فاطمه

doi:10.22075/aaj.2022.22844.1101

ارتقاء کیفیت زیست پذیری در بافت‌های تاریخی شهری مطالعه موردی: بافت تاریخی شهر سمنان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ استادیار گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران

² دانشجوی دکتری شهرسازی، گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

³ دانشجوی کارشناسی ارشد گروه شهرسازی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی،تهران، ایران

10.22075/aaj.2022.22844.1101

چکیده

بافت‌های تاریخی به‌عنوان بخشی از شهر با پیشینه تاریخی و فرهنگی، واقعیت انکارناپذیری از ارزش‌های کالبدی و معماری را در خود داشته و نیز برخوردار از هویت اجتماعی ساکنان آن شهر تلقی می‌شوند. اما به دنبال تحولات شکل‌گرفته در فرآیند شهرنشینی در دهه‌های اخیر و پیامدهای ناشی از هجوم و تمرکز جمعیت و فعالیت‌ها به بخش مرکزی شهرها، این بافت‌ها دچار افت کالبدی، اقتصادی و اجتماعی شدند. این فرآیند سبب شد باگذشت زمان، بافت‌های تاریخی پویایی و کیفیت زیست پذیری خود را از دست بدهند و قادر به پاسخگویی به نیازهای جدید جوامع شهری نباشند. بر این مبنا پژوهش حاضر به بررسی و ارتقاء کیفیت زیست پذیری در بافت تاریخی شهر سمنان پرداخته است. روش پژوهش توصیفی‌ـ تحلیلی بوده و با بررسی متون مرتبط شاخص‌ها و زیرشاخه‌های مفهوم زیست پذیری استخراج شدند. مبتنی بر شاخص‌های مذکور سؤالات موردنیاز طرح‌شده و با انجام مصاحبه عمیق با 18 نفر از افراد ساکن در بافت تاریخی و رسیدن به اشباع نظری، داده‌های موردنیاز به‌منظور تحلیل، به دست آمد. با استفاده از رویکرد نظریه زمینه‌ای و انجام سه مرحله کدگذاری (باز، محوری و گزینشی) مقوله‌های نهایی استخراج شدند و در چارچوبِ شرایط علّی، زمینه‌ای، مداخله‌ای، تعاملات/راهبردها و پیامدها جای گرفتند. مبتنی بر این موارد نمودار پارادایمی ازنظریه زمینه‌ای ارائه گردید و نظریه نهائی به‌منظور ارتقاء کیفیت زیست پذیری در بافت تاریخی سمنان به دست آمد. نتایج حاصل نشان می‌دهد که تأمین و توزیع عادلانه امکانات خدماتی، توسعه میان افزا، تأمین امنیت در فضاهای عمومی، معاصر سازی کالبد قدیم با کاربری‌های جدید و سازگار، ایجاد هویت و حس تعلق به مکان، مدیریت بر ساخت‌وسازها و جلب اعتماد و مشارکت ساکنین، از مهم‌ترین راهبردها به‌منظور کاهش مشکلات بافت‌های تاریخی و افزایش قابلیت زیست پذیری آن‌ها می‌باشند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Enhancing the Livability of Urban Historic Fabrics A Case Study of Semnan’s Historic Fabrics

نویسندگان [English]

Seyyed Mojtaba Ghazi Mirsaeed ¹
Kiana Etemadi ²
Fatemeh Rezvani ³

¹ Assistant Professor, Department of Urban Planning, Faculty of Architecture and Urban Planning, Semnan University, Semnan, Iran

² Ph.D. Candidate, Department of Urban Planning, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University,Teharn, Iran

³ Master’s student, Department of Urban Planning, Faculty of Social Sciences, Allameh Tabatabae University, Tehran, Iran

چکیده [English]

Historic urban fabrics, as integral parts of cities with rich historical and cultural backgrounds, embody undeniable physical and architectural values and reflect the social identity of their inhabitants. However, due to urbanization processes and the subsequent concentration of population and activities in city centers over recent decades, these fabrics have experienced physical, economic, and social decline. Over time, this has led to a loss of vitality and livability in historic districts, rendering them unable to meet the needs of modern urban communities. This research aims to investigate and enhance the livability of the historic district of Semnan. Employing a descriptive-analytical approach, the study extracted indicators and sub-indicators related to the concept of livability through a review of relevant literature. Based on these indicators, research questions were formulated. In-depth interviews with 18 residents of the historic district were conducted until theoretical saturation was reached to gather data for analysis. Utilizing a grounded theory approach and conducting three stages of coding (open, axial, and selective), final categories were extracted and placed within the framework of causal conditions, contextual conditions, intervening conditions, interactions/strategies, and consequences. A paradigmatic model of grounded theory was presented, and a final theory for enhancing livability in the historic district of Semnan was developed. The findings indicate that providing equitable distribution of services, promoting mixed-use development, ensuring security in public spaces, modernizing the old fabric with new and compatible uses, fostering a sense of identity and belonging, managing construction activities, and gaining the trust and participation of residents are among the most important strategies for mitigating the challenges faced by historic districts and increasing their livability.

کلیدواژه‌ها [English]

Historical Fabrics
Livability
Grounded Theory
Semnan

مراجع

- استراوس، انسلم؛ کربین، جولیت. (۱۳۹۲). مبانی پژوهش کیفی: فنون و مراحل تولید نظریه زمینه ای، ترجمه ابراهیم افشار. تهران: نشر نی.

- پیری، فاطمه: ملکی، سعید: عابدی، زهرا.(۱۴۰۰). شناسایی عوامل مؤثر بر زیست پذیری شهری با رویکرد مدلسازی ساختاری - تفسیری ISM (نمونه موردی: شهر ایلام). مجلۀ جغرافیا و توسعۀ ناحیه ای، سال ۱9، شماره ۲، شماره ۲۰۷۷، پیایی ۹.

- پرویزی، الهام؛ بمانیان، محمدرضا؛ مهدوی نژاد، محمد جواد. (۱۳۹۵). شناسایی معیارهای ذهنیت اصیل در معماری جدید بافت های با ارزش تاریخی در جهت ارتقای هویت کالبدی بافت تاریخی (نمونه موردی بافت تاریخی عودلاجان محله امامزاده یحیی)، نشریه مرمت و معماری ایران، دوره ۶، شماره ۱۱، ۷۵-۶۵ .

- پوراحمد، احمد؛ زیاری، کرامت اله؛ قرخلو، مهدی؛ وفایی فرد، مهدی. (۱۳۹۵). ارائه الگوی نوسازی بافت تاریخی بیرجند با رویکرد ایرانی – اسلامی، نشریه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، دوره ۷، شماره ۲۵، ۵۵-۴۳ .

- پرویز سلیمانی، مقدم: قندهاری، محمد: پیری، فاطمه. (۱۳۹۷). تحلیل زیست پذیری و سرزندگی بافت های فرسوده (مطالعه موردی: محله عامری شهر اهواز). فصلنامه مطالعات ساختار و کار کرد شهری، سال ۵، شماره ۱۷، ۱۱۴-۹۳.

- پورجعفر، محمد رضا؛ پورمند، حسنعلی؛ ذبیحی، حسین؛ هاشمی دمته، لیلا سادات؛ تابان، محسن. (۱۳۹۰). پدیدارشناسی هویت و مکان در بافت های تاریخی، نشریه مطالعات شهر اسلامی، ایرانی، دوره ۱، شماره ۳، ۲۰-۰۱۱

- حاتمی نژاد حسین رضوانی محمدرضا خروی کردستانی فریبا (۱۳۹۳) سنجش میزان زیست پذیری منطقه دو شهر سنندج نشریه تحلیل فضایی مخاطرات شماره پیاپی ۴، ۳۷-۲۳

- حاتمی نژاد، حسین: آروین، محمود؛ رازقی، فرزانه: محمدی، احد. (۱۳۹۷). شناسایی عرصه های مداخله در بافت های تاریخی براساس اصل توسعه ی میان افزا (مورد شناسی: بافت تاریخی شهر یزد)، نشریه جغرافیا و آمایش شهری - منطقه ای، دوره ۸، شماره ۲۸، ۶۸ – ۴۹.

- خزاعی نژاد، فروغ؛ سلیمانی مهرنجانی، محمد؛ زنگانه، احمد. (۱۳۹۷). ارزیابی زیست پذیری محله های منطقه ۱۲ شهر تهران، نشریه جغرافیا و توسعه فضای شهری، دوره ۵، شماره ۱، ۷۰-۴۵.

- زارعی حاجی آبادی، فاطمه؛ پشمکیان، نیلا؛ شهابی، صفورا. (۱۳۹۲). سنجش میزان رضایت مندی ساکنان بافت های تاریخی؛ نمونه موردی بافت تاریخی محله حاجی همدان، نشریه آمایش محیط، دوره ۶، شماره ۲۲ ، ۱۱۹-۱۰۱ .

- زیاری، کرامت اله؛ پوراحمد، احمد؛ حاتمی نژاد، حسین؛ باستین، علی. (۱۳۹۷). سنجش و ارزیابی اثرات حکمروایی خوب شهری بر زیست پذیری شهرها (مطالعه موردی: شهر بوشهر)، فصلنامه پژوهش و برنامه ریزی شهری، دوره ۹، شماره ۳۴، ۱۸- ۱.

- شبانی، امیرحسین؛ ایزدی، محمد سعید. (۱۳۹۶). بومی سازی بازآفرینی یکپارچه شهری بافت های تاریخی شهر اسلامی، نشریه پژوهش های معماری اسلامی، دوره ۵، شماره ۲، ۱۶۸-۵۰.

- طرح جامع سمنان، (۱۳۹۴). مهندسین مشاور معماری و شهرسازی آرمانشهر. جلد ۶-۱.

- طیبی، امیر؛ ذکاوت، کامران. (۱۳۹۶). تصویر ذهنی گردشگران داخلی از فضاهای شهری اصفهان با رویکرد نظریه زمینه ای، دوره ۲۷، شماره ۷۷، 78-63.

- فراستخواه، مقصود. (۱۳۹۵). روش تحقیق کیفی در علوم اجتماعی با تأکید بر نظریه برپایه، نشر آگاه، تهران.

- لک، آزاده. (۱۳۹۳). کاربرد نظریه زمینه ای در پژوهش های طراحی، نشریه صفه، دوره ۲۴، شماره ۶۴، ۶۰ – ۴۳.

- محمد پور، احمد؛ ایمان، محمدتقی. (۱۳۸۷). بازسازی معنایی پیامدهای تغییرات اقتصادی در منطقه اورامان تخت کردستان ایران: ارایه یک نظریه زمینه ای، دوره ۷، شماره ۲۸، ۲۱۳ – ۱۹۱.

- محمدمرادی، آرش؛ یزدانفر، سیدعباس؛ فیضی، محسن. (۱۳۹۶). بافت های تاریخی، سرمایه های پایدار و آینده ی متصور بر آن ها (نمونه ی مورد مطالعه: بافت تاریخی عودلاجان)، نشریه معماری و شهرسازی پایدار، دوره ۵، شماره ۲ ، ۷۰-۵۹.

- مختاری، مریم؛ وحیدزاده، علیرضا؛ مرادی، رامین. (۱۳۹۷). موانع توسعه ی اقتصادی سکونتگاه های غیر رسمی شهر کرمان با استفاده از نظریه ی زمینه ای، دوره ۸، شماره ۲۸، 63-33.

- میرزاحسین، سارا: احمدی، ملیحه: ذاکر حقیقی، کیانوش.(۱۴۰۱). بررسی چگونگی ساختار و عوامل موثر بر زیست پذیری فضاهای شهری بر مبنای حس تعلق مکانی بین شهروندان تهرانی، دوره ۱۵، شماره۵۶، ۴۶-۲۷.

- Ahmed, N. O., El-Halafawy, A. M., & Amin, A. M. (2019). A critical review of urban European Journal of Sustainable Development, 8(1), 165-165.

- Asiabanipour, E., Panahi, A., & Ahmadzadeh, H. (2020). The effect of urban livability factors on the present situation using Structural Equation Modeling of Partial Least Squares (Case study: district of Tabriz city). Geography and Planning, 24(73), 23-46.

- Balsas, C.J.L. (2004). Measuring the livability of an urban centre: An exploratory study of key performance indicators. Planning, Practice and Research, 19(1): 101-110

- Baig, F., Rana, I. A., & Talpur, M. A. H. (2019). Determining factors influencing residents' satisfaction regarding urban livability in Pakistan. International Journal of Community Well-Being, 2(2), 91-110.

- Christy, F., Raissa, G., Sihotang, S., Wijaya, K.(2021). Critical Analysis of Urban Livability Measures Based on the Perspective of Placemaking. International Conference on Indonesian Architecture and Planning.

- Costamagna, F., Lind, R., & Stjernström, O. (2019). Livability of urban public spaces in northern Swedish cities: The case of Umeå. Planning Practice & Research, 34(2), 131-148.

- Hu, F. X., & Hu, X. J. (2015). Construction on evaluation index system of urban livabili- ty. In Advanced Materials Research (Vol. 1065, pp. 2808-2813). Trans Tech Publications Ltd.

- Jia, Z., & Gu, G. (2017). Urban livability and influencing factors in northeast China: An empirical study based on panel data, 2007-2014. Progress in Geography, 36(9), 1058-1066.

- Kaal, H. (2011). A conceptual history of livability: Dutch scientists, politicians, policy makers and citizens and the quest for a livable city. City, 15(5), 532-547.

- Kashef, M. (2016). Urban livability across disciplinary and professional Frontiers of Architectural Research, 5(2), 239-253.

- Liu, J., Nijkamp, P., Huang, X., & Lin, D. (2017). Urban livability and tourism development in China: Analysis of sustainable development by means of spatial panel data. Habitat international, 68, 99-107.

- Leby J., L and Hashim, A H.(2010) Liveability dimensions and attributes: Their relative

- importance in the eyes of neighbourhood residents J. Constr. Dev. Ctries. 15 67-91

- Majid, M. R., Pampanga, D. G., Zaman, M., Medugu, I. N., & Amer, M. S. (2020). Urban livability indicators for secondary cities in Asean Region. PLANNING MALAYSIA, 18(13).

- Myers, D. (1988). Building knowledge about quality of life for urban planning. Journal of the American Planning Association, 54(3), 347-358.

- Newman, P. W. (1999). Sustainability and cities: extending the metabolism Landscape and urban planning, 44(4), 219-226.

- Ning, M., Yu, Y., Jiang, H., & Gao, Q. (2018, June). Research on dynamic evaluation of urban community livability based on multi-source spatio-temporal data. In 2018 26th International Conference on Geoinformatics (1-6). IEEE.

- Okulicz-Kozaryn, A., & Valente, R. R. (2019). Livability and subjective well-being across European cities. Applied Research in Quality of Life, 14(1), 197-220.

- Pacione, M. (1990). Urban liveability: a review. Urban geography, 11(1), 1-30.

- Paul, A., & Sen, J. (2018). Livability assessment within a metropolis based on the impact of integrated urban geographic factors (IUGFs) on clustering urban centers of Kolk- ata. Cities, 74, 142-150.

- Pandey, U.et al (2013), Understanding Qualitative Conceptions of Livability: Indian Perspective, international Jurnal of Research in Engineering and Technology.

- Ruth, M., & Franklin, R. S. (2014). Livability for all? Conceptual limits and practical Applied Geography, 49, 18-23.

- Veenhoven, R. (1996). Happy life-expectancy. Social indicators research, 39(1), 1-58.

- Yassin, H. H. (2019). Livable city: An approach to pedestrianization through tactical Alexandria Engineering Journal, 58(1), 251-259.

- Zhan, D., Kwan, M. P., Zhang, W., Fan, J., Yu, J., & Dang, Y. (2018). Assessment and deter- minants of satisfaction with urban livability in China. Cities, 79, 92-101.