بازشناسی دو بنای ایلخانی کمتر شناخته‌شده در منطقه قومس (مسجد خدابنده و مسجد بهادر خان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای هنر اسلامی، دانشکده هنرهای صناعی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران

2 استادیار،گروه مرمت و احیای بناهای تاریخی، دانشکده هنر ، معماری و شهر سازی، دانشگاه سمنان، سمنان ، ایران

3 مربی، گروه مرمت و احیای بناهای تاریخی، دانشکده هنر ، معماری و شهرسازی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران

چکیده

ایالت قومس که  امروزه منطبق بر استان سمنان کنونی است از جمله مناطق مورد توجه حاکمان ایلخانان بود که آثار متعدد معماری در آن ساخته‌شده­است. اهمیت مطالعه آثار معماری تخریب‌شده یا کمتر باقی‌مانده در آن است که برخی از آن‌ها دارای جنبه‌های معماری یا تزیینی منحصربه‌فردند؛ یا ممکن است به برخی پرسش‌های تاریخی پاسخ دهند. مسجد تخریب‌شده خدابنده در دامغان و بنای دیگر بخش‌هایی از آنچه امروزه آرامگاه شیخ ابوالحسن خرقانی در روستای قلعه‌نو شاهرود واقع شده است؛ دو مکان مورد بررسی در این پژوهش هستند. هدف از این پژوهش بازشناسی این دو اثر کمتر شناخته‌شده معماری عصر ایلخانان و طرح نظریاتی پیرامون قدمت و صحت عملکردی آن‌ها است. روش تحقیق در این نوشتار تطبیقی-تحلیلی است و داده‌ها به روش اسنادی و میدانی گردآوری ‌شده‌اند. نتایج تحقیق نشان داد که محرابی که امروزه جزئی از آرامگاه شیخ ابوالحسن خرقانی است بخشی از مسجدی منسوب به «ابوسعید بهادر خان» از عصر ایلخانی است. انحراف مشخص جهت محراب به‌سوی بیت‌المقدس و درج عبارت «بیت‌المعمور» در متن کتیبه محراب از عواملی است که روشن می‌سازد جهت محراب به‌عمد به سمت بیت‌المقدس ساخته‌شده بوده است. به نظر می‌رسد استفاده از زبان فارسی در کتیبه محراب اولین کاربرد آن در محراب­های ایران است. همچنین نتایج نشان داد مسجد تخریب‌شده دامغان موسوم به مسجد «خرابه» همان مسجدی است که هرتسفلد مسجد «خدابنده» می‌نامد و در چند قدمی از آرامگاه پیر علمدار به جهت به‌اشتباه عارف انگاشتن فرماندار منطقه‌ای قومس ساخته‌شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Recognition of Two Lesser-Known Patriarchal Monuments in Qumes Region (Khodabandeh Mosque and Bahadur Khan Mosque)

نویسندگان [English]

  • neda ashoori 1
  • Amirhossein Salehi 2
  • Vahid Heidary 3
1 PhD student of Islamic Art,, Faculty of Artificial Arts, Tabriz University of Islamic Art, ,Tabriz,. Iran
2 Assistant Professor, Department of Conservation and Restoration of Historical Monuments, Faculty of Art, Architecture and Urban Planning, Semnan University, Semnan. Iran
3 Instructor.Department of Conservation and Restoration of Historical Monuments,, Faculty of Art, Architecture and Urban Planning, Semnan University, Semnan, Iran
چکیده [English]

The state of Qumes, which today corresponds to the current Semnan province, was one of the areas that were considered by the Ilkhanate rulers, where many architectural works were built. The importance of studying destroyed or less remaining architectural works is that some of them have unique architectural or decorative aspects; Or they may answer some historical questions. The destroyed Khodabandeh Mosque in Damghan and the other parts of what is today the tomb of Sheikh Abulhasan Kharqani in the village of Qala-e-Naw of Shahroud are the two places investigated in this research. The purpose of the upcoming research is to recognize these two lesser-known architectural works of the Ilkhanate era and to propose theories about their antiquity and functional accuracy; The research method in this article is comparative-analytical and the data were collected by library and field methods.
The results of the research showed that the mihrab which is part of Sheikh Abolhassan Kharaghani's tomb today is a part of a mosque attributed to Abu Saeed Bahadur Khan from the Ilkhanid era. The specific deviation of the direction of the mihrab towards Bayt Al-Maqdis and the inclusion of the word "Bait al-Ma'mor" in the text of the mihrab's inscription are factors that make it clear that the direction of the mihrab was purposely built towards Bayt Al-Maqdis. It seems that the use of Persian language in the inscription of the Mihrab is the first example in the history of Iranian architecture. Also, the results showed that the destroyed mosque of Damghan, known as the ruined mosque, is the same mosque that Herzfeld calls the Khudabandeh mosque, and it was built a few steps away from Pir Alamdar's tomb in order to mistake the Qumes regional governor for a mystic.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Masjid-Tomb
  • Ilkhani
  • Khodabandeh Mosque
  • Iran Concept
  • Abolhasan Kharqani

مراجع

- آقاجری، هاشم؛ فضلی نژاد، احمد (1388). بازیابی مفهوم ایران‌زمین در آثار و آراء حمدالله مستوفی قزوینی، تاریخ نگری و تاریخ-نگاری فصلنامه علمی- پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا، سال نوزدهم، دوره چهاردهم، شماره 1، پیاپی 16، 25-1
- اخوان مقدم، زهره؛ شاه‌میرانی، ناهید (1395). مطالعه تطبیقی آراء مفسران فریقین در چیستی و کجایی «البیت‌المعمور»، علوم قرآن و حدیث، مطالعات تطبیقی قرآن‌پژوهی، شماره1، 106-87
- افشار مهاجر، کامران؛ صالحی ،سودابه؛ قلیچ خان، حمیدرضا؛ فرید، امیر (1396). نقد تجسمی محراب گچ‌بری مسجد ملک زوزن خواف (با تأکید بر نظام نوشتاری کتیبه‌ها)، پژوهشنامه خراسان بزرگ، دوره 7، شماره 28، 50-37
- بلر، شیلا (1394). نخستین کتیبه‌ها در معماری دوران اسلامی ایران‌زمین، مهدی گلچین عارفی مؤسسه تألیفات، نشر و ترجمه آثار هنری متن
- بلر، شیلا (1383). کتیبه برج مقبره‌ای بسطام تحلیلی از نوشتاری تاریخی در دوره ایلخانی، ترجمه محمدابراهیم زارعی، اثر، شماره 36 و 37، 174-150
- راشدنیا، زهرا؛ صالحی کاخکی، احمد؛ تقوی نژاد، بهاره (1397). مطالعه تزیینات گچ‌بری آرامگاه میرزبیر سیرجان و بررسی انتساب آن به هنرمندان کرمانی، مطالعات باستان‌شناسی، دوره 10، شماره 1، 114-95 
- رازانی، مهدی (1386). معرفی محراب مسجد جامع هفتشویه، فرهنگ اصفهان بهار، شماره 35، 54-51
- سجادی، علی (1372). سیر تحول محراب در معماری اسلامی ایران از آغاز تا حمله مغول، پایان‌نامه کارشناسی ارشد باستان‌شناسی، استاد راهنما سوسن بیانی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس تهران، ایران
- فراهانی، ابوالفضل؛ قوچانی، عبدالله (1380). مسجد جامع ساوه، تهران: موسسه انتشارات تعاون، سازمان میراث فرهنگی کشور
- قاسمی سیچانی، مریم؛ قنبری شیخ شبانی، فاطمه؛ قنبری شیخشانی، محبوبه (1396). تحلیل مضمون کتیبه‌های قرآنی ورودی‌ها و محراب‌های مسجد جامع اصفهان، پژوهش‌های معماری اسلامی، شماره3، سال 5، 66-49
- قوچانی، عبدالله ( 1382). بررسی کتیبه‌های مسجد جامع گلپایگان، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، پژوهشکده زبان و گویش
- صالحی ،امیرحسین؛ طاهریان، محمد (1396). بررسی باستان‌شناختی و آثار معماری شهرستان سمنان در قرون 5 تا 8، محسن نامه (مجموعه مقالات ایران‌شناسی)، انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 121-105
- صالحی کاخکی، احمد؛ تقوی نژاد، بهاره (1395). پژوهشی بر آرایه‌های هندسی محراب‌های گچ‌بری دوره‌ی ایلخانی در ایران، پژوهش‌های معماری اسلامی، سال چهارم، شماره1، 95-77 
- صالحی کاخکی، احمد؛ راشدنیا، زهرا (1395). تاریخ‌گذاری محراب‌های مسجد کوچه میر نطنز، مطالعات معماری ایران، شماره10، 31-9 
- صالحی کاخکی، احمد؛ تقوی نژاد، بهاره (1396). جستاری در نسب‌شناسی و ویژگی‌های سبک فردی هنرمندان گچ‌بر در قرن هشتم هجری، فصلنامه پژوهش‌های معماری اسلامی، شماره چهاردهم، سال پنجم، 112-84
صنیع‌الدوله، محمدحسن خان (اعتمادالسلطنه) ( 1303هـ.ق). مطلع والشمس، جلد3، محل نشر: دارالخلافه طهران، 279
- صنیع‌الدوله، محمدحسن خان (اعتمادالسلطنه) ( 1303هـ.ق). مطلع والشمس، جلد1، محل نشر: دارالخلافه طهران، 83-81
- فیضی، فرزاد؛ حاج زاده، کریم؛ صادقی، سارا (1398). مطالعه تطبیقی مضامین دینی در کتیبه‌های محراب‌های گچی دوره سلجوقی و ایلخانی، هنر و معماری، پژوهش هنر دانشگاه هنر اصفهان، شماره 17، 75-61
- گدار، آندره (1371). آثار ایران، جلد سوم و چهارم، انتشارات آستان قدس رضوی
- نظری ارشد، رضا؛ زارعی، علی (1395). بررسی آرایه‌های معماری گنبد علویان همدان، نگارینه هنر اسلامی ،شماره 9، 12-4
- ویلبر، دونالد (1365). معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانان، مترجم: عبدالله فریار، شرکت انتشارات علمی فرهنگی
- هنرفر، لطف‌الله (1350). گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان: انتشارات امامی
- هیلن براند، رابرت (1383). مقابر، معماری ایران دوره اسلامی (مجموعه مقاله)، گردآورنده یوسف کیانی، تهران، 1383، 118-58
- یغمائی، اقبال (1336). جغرافیای تاریخی دامغان، چاپخانه آفتاب
- Adle, C. (1989). BESṬĀM (3). In Encyclopædia Iranica (Vol. IV, 177–180).
https://iranicaonline.org/articles/bestam
- Adle, C. (2012). FARYŪMAD. In Encyclopædia Iranica (Vol. IX, 384–385).
https://iranicaonline.org/articles/faryumad
- Anisi, A. (2004). The Masjid-i Malik in Kirman. Iran, 42, 137–157. 
- Blair, S. S. (1986). The Mongol Capital of Sulṭāniyya, “The Imperial.” Iran, 24, 139–151.
- Blair, S. S. (1990). Sufi Saints and Shrine Architecture in the Early Fourteenth Century. Muqarnas, 7, 35–49.
- Hillenbrand, R. (1971). Mosques and Mausolea in Khurāsān and Central Iran. Iran, 9, 160–162. 
- Hillenbrand, R. (1987). Saljūq Monuments in Iran. V. The Imāmzāda Nūr, Gurgān. Iran, 25, 55–67.
- Hillenbrand, R. (1975). Salǧūq Monuments in Iran: iii: The Domed Masǧid–i Gāmiʿ at Suǧās. Kunst Des Orients, 10(1/2), 49–79. 
- Landolt, H. (2014). Abu’l-Hasan Karaqānī. In Encyclopædia Iranica (Vol. I, 305–603).
-URL1:https://www.si.edu/object/archives/components/sova-fsa-a-06 ref28061?destination=object/archives/sova-fsa-a-06%3Fpage%3D3 کد شناسایی 3028.GN.04 6, Item FSA A. 06 FSA.A. 1946  برگرفته از آرشیو هرتسفلد                                               Accesssed at 19-06-2020
-URL2:https://www.si.edu/object/archives/components/sova-fsa-a-06-ref28061?destination=object/archives/sova-fsa-a-06%3Fpage%3D3 کد شناسایی3020.GN. 04 6, Item FSA A.06  FSA.A. 1946 برگرفته از آرشیو هرتسفلد                                               Accesssed at 19-06-2020

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 27 تیر 1399
  • تاریخ بازنگری: 24 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش: 24 آذر 1403

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار