آسیب‌شناسی الگوهای بومی شهرسازی در قوانین و مصوبات کشور ایران با استفاده از آرا و اندیشه‌های ماکس وبر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی‌دکتری، گروه شهرسازی، دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.

چکیده

طی سال­ های اخیر و به­ ویژه پس از انقلاب سال 1357 هـ. و با توجه به ماهیت اسلامیِ انقلاب، تلاش سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان بر این بوده تا با استخراج مولفه‌ها و معیارهایی از متون دینی و شیوه زیست مردم ایران، الگوهای بومی مبتنی بر سبک زندگی ایرانی-اسلامی معرفی کنند. این الگوها به­ تدریج در اسناد فرادست کشور جای گرفته و به قوانین و مصوبات مرتبط با حوزه‌های تخصصی شهرسازی و معماری راه یافتند. سوال اصلی این پژوهش چگونگی استفاده از روش ماکس وبر در مطالعات جوامع شهری و بهره ­مندی از فرایند روش تفهم وبری و ارائه نمونه ­های مثالی در پیوند امر خاص و عام برای احصای دایره علمی مشخص، در جهت نقد الگوهای شهرسازی ارائه­ شده در قوانین و مقررات در کشور ایران است؟ تا با استفاده از این منظر، هم از نگاه وبر به سکونتگاه‌های شرقی فاصله گرفته و هم به آسیب‌شناسی و نقد سازوکارهای تولید الگوهای بومیِ شهرسازی کشور در قالب قوانین و مصوبات جاری پرداخته ­شود. بدین منظور، راهبردهای 8 سند رسمی کشور در حوزه مسائل کلان شهرسازی و معماری، با استفاده از روش تحلیل گفتمان انتقادی و در بستر نظریات وبر، آسیب‌شناسی شده و مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج این پژوهش نشان می­ دهد بیشتر الگوهای شهرسازی و معماریِ معرفی ­شده در اسناد رسمی کشور، محتوای ایجابی کمی دارند و اندک موارد ایجابی و اثباتی، از تعاریف مشترک و روش ­شناسی علمی مناسب برخوردار نیستند. همچنین بیشتر موارد ذکر شده در اسناد، کلی و متمایل به نسبی‌گرایی هستند و در مجموع نمی‌توانند یک نمونه مثالی منسجم از الگوی بومی مد نظر ارائه کنند. بهره­ مندی از روش وبر در مطالعات جامعه ­شناسی تاریخی شهرهای ایران، می­ تواند افقی جدید در ارائه الگوهای قابل اتکا در جهت رشد و ارتقای حوزه دانش شهرسازی کشور ارائه نماید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Critical Review of Local Patterns of Urban Planning in the Laws and Approvals of Iran Using the Opinions and Ideas of Max Weber

نویسندگان [English]

  • Seyed Hadi Hosseini 1
  • Seyed Mohammad Hossein Mousavipour 2
1 Ph.D Student, Department of Urban Planning, Faculty of Urban Planning, Fine Arts Campus, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

After the revolution of 1979 and considering the Islamic nature of the revolution, policy makers have been trying to introduce local models based on the Iranian-Islamic lifestyle by extracting criteria from religious texts and the lifestyle of the Iranian people. These models were gradually included in the documents of the country and entered the laws related to the specialized fields of urban planning. The purpose of this research is to use Max Weber's method in the studies of urban societies and to benefit from the process of Weber's understanding method and to provide Ideal Types for connection between the specific and the general for the statistics of a specific scientific circle, in order to criticize the urban planning models presented in the laws, and from this point of view, it is distanced from Weber's view of the eastern settlements and by using Weber's method in the study of different cities, criticism of the production mechanisms of local patterns of the country's urban planning are discussed in the form of current laws. For this purpose, the strategies of 8 official documents of the country analyzed and evaluated using the method of critical discourse analysis and in the context of Weber's theories. The results of this research show that most of the urban planning models introduced in the country's official documents have little positive content, and few positive and proof cases do not have common definitions and proper scientific methodology. Also, most of the cases mentioned in the documents are general and tend to be relativistic and they cannot provide a coherent Ideal Types of the native model in question. Benefiting from Weber's method in historical sociological studies of Iranian cities can become a new horizon in providing reliable models for the growth and promotion of the country's urban planning knowledge.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Critical Review
  • Laws and Approvals
  • Local Models of Urban Planning
  • Max Weber
  • Iranian-Islamic Urban Planning

مراجع

- اخوت، هانیه؛ الماسی‌فر، ﻧﯿﻨﺎ؛ بمانیان، ﻣﺤﻤﺪرﺿﺎ (1389)، معماری و شهرسازی سنتی در کشورهای اسلامی، تهران: ﻫﻠﻪ.
- ارشاد، فرهنگ (1398)، نگاهی نقادانه بر جامعه­ شناسی تفسیری ماکس وبر و آموزه­ های آن برای پژوهش در جامعه­ شناسی تاریخی ایران، جامعه­ شناسی ایران، 2(20): 4-25.
- اشرف، احمد (۱۳۵۳)، ویژگی­ های تاریخی شهرنشینی در ایران دوره اسلامی، نامه علوم اجتماعی، ۴: 49-47.
- اشرف، احمد (1360)، شهرنشینی از دیدگاه جامعه‌شناسی تاریخی، آرش، 25: 106-94.
- آرون، ریمون (1363)، مراحل اساسی اندیشه در جامعه­ شناسی، ترجمه باقر پرهام، جلد 2، تهران: سازمان انتشارات آموزش انقلاب اسلامی.
- بابایی‌سالانقوچ، احسان؛ مسعود، محمد؛ محمدی، محمود (1393)، تبیین یک چارچوب مفهومی برای شهر اسلامی، روش‌شناسی علوم انسانی، 20(80)، 109-140.
- بشیریه، حسین (1374)، انقلاب و بسیج سیاسی، تهران: دانشگاه تهران.
- بمانیان، محمدرضا (1393)، معنا و مفهوم‌شناسی شهر ایرانی-اسلامی؛ مبانی نظری و مصداق‌ها، شهر پایدار، 1(1)، 69-88.
- پاپلی­یزدی، محمدحسین؛ رجبی­سناجردی، حسین (۱۳۸۲)، نظریه­ های شهر و پیرامون، تهران: سمت.
- پوراحمد، احمد؛ موسوی، سیروس (۱۳۸۹)، ماهیت اجتماعی شهر اسلامی، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 2: 11-1.
- پوراحمد، احمد؛ وفایی، ابوذر (1393)، مقایسه تطبیقی ساختار شهر اسلامی با شهر غربی (با تاکید بر نظریه شهر ماکس وبر)، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 18: 12-5.
- ترنر، برایان (1379)، ماکس وبر و اسلام، ترجمه سعید وصالی، تهران: نشر مرکز.
- توفیق، ابراهیم (1398)، جایگاه اقتصاد و جامعه در اندیشه ماکس وبر، پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه­ های علوم انسانی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 10(19): 21-45.
- توفیق، ابراهیم (1392)، واقعه مشروطه و منطق امپراتوری، روزنامه بهار، 118.
- حبیبی، سیدمحسن (1369)، نگاهی به مفهوم شهر در ایران، صفه، 1(2): 21-24.
- حسینی، سیدمرتضی (1388)، بررسی تاریخی ساختار اجتماعی شهر تبریز بر اساس نظریه شهر ماکس وبر (از دوره سلجوقیان تا عصر مشروطه)، پایان ­نامه کارشناسی ­ارشد رشته تاریخ، دانشگاه تبریز.
- خاتمی، سیدمهدی (1398)، برداشت­ های مختلف از مفهوم شهر اسلامی و تبیین ضرورت خوانش انتقادی، بازاندیشی در مفهوم شهر اسلامی، نقش جهان، 9(3)، 157-166.
- سعید، ادوارد (1394)، شرق­ شناسی، ترجمه لطفعلی خنجی، تهران: امیرکبیر.
- شورای عالی شهرسازی و معماری (1391)، هفت شهر، شماره 39 و 40 (3): 128-131.
- عظیمی، رضا (1398)، جامعه­ شناسی تاریخی-تطبیقی ماکس وبر، تئوری عام و برخی ملاحظات در مورد گفتمان شرق­ شناسی در ایران، جامعه­ شناسی ایران، 2(20): 76-99.
- فرجام، رسول؛ سلیمانی­ مقدم، هادی؛ چاوشی، اسماعیل (1390)، مفهوم اجتماعی شهر از منظر متون و تعالیم اسلامی، فصلنامه برنامه ­ریزی منطقه ­ای، 2(1): 27-40.
- فروند، ژولین (1383)، جامعه­ شناسی ماکس وبر، ترجمه عبدالحسین نیک ­گهر، تهران: توتیا.
- فلاحت، سمیه (1390)، برساخت مفهوم شهر اسلامی، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 1(3)، 35-45.
- کالینیکوس، آکلس (1383)، درآمدی تاریخی بر نظریه اجتماعی، ترجمه اکبر معصوم ­بیگی، تهران: آگه.
- کلانتری، عبدالحسین؛ میرزایی، مهدی (1395)، ایده‌آل تایپ شهر اسلامی: با تاکید بر روش‌شناسی ماکس وبر، روش‌شناسی علوم انسانی، 89(22)، 8-27.
- لاو، الکس (1395)، مفاهیم بنیادی نظریه اجتماعی کلاسیک، ترجمه فرهنگ ارشاد، تهران: آگه.
- مشکینی، ابوالفضل؛ رضایی‌مقدم، علی (1393)، بررسی مولفه‌ها و شاخص‌های شهر اسلامی با تاکید بر نقش و اهمیت فرهنگ‌سازی در تحقق الگوی شهرسازی اسلامی ایرانی، شهر پایدار، 1(1)، 37-68.
- مولائی، اصغر (1399)، واکاوی اصول و راهبردهای تحقق شهر ایرانی-اسلامی، مطالعات مدیریت راهبردی، 11(44)، 1-18.
- نقی­ زاده، محمد (1388)، طرح کلی برنامه جامع احیاء شهر اسلامی، کتاب ماه (هنر)، 136.
- نقی­ زاده، محمد (1389)، تاملی در چیستی شهر اسلامی، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 1: 14-1.
- نقی‌زاده، محمد (1392)، تاملاتی در مبادی شهر اسلامی، کتاب ماه (هنر)، 178، 4-15.
- وبر، ماکس (1367)، مفاهیم اساسی جامعه­ شناسی، ترجمه احمد صدارتی، تهران: مرکز.
- وبر، ماکس (1375)،شهر در گذر زمان، ترجمه شیوا کاویانی، تهران: شرکت‏ سهامی انتشار.
- وبر، ماکس (1382)، روش­ شناسی علوم اجتماعی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران: مرکز.
- وبر، ماکس (۱۳۸۶)، اقتصاد و جامعه، ترجمه عباس منوچهری و دیگران، تهران: سمت.
- وبر، ماکس (1394)، دین، قدرت، جامعه، ترجمه احمد تدین، تهران: هرمس.
- همایون­ کاتوزیان، محمدعلی (1379)، دولت و جامعه در ایران، ترجمه حسن افشار، تهران: مرکز.
- Bauman, Z. (1997), Thinking Sociologically, Blackwell.
- Hakim, Basim (1999), Urban form in traditional Islamic cultures: further studies needed for formulating theory. Cities, 16(1), 51-55.
- Lapidus, Ira (1973), Traditional Muslim Cities: Structure and Change, In Carl Brown (Ed.), From Madina to Metropolis: Heritage and Change in the Near Eastern City, Princeton, New Jersey: Darvin Press.
- Mahbub Uddin Ahmed, A.L. (2004), Weber’s Perspective on the City and Culture, Contemporary Urbanization and Bangladesh, Bangladesh e-Journal of Sociology. Vol. 1. No. 1. Pp 1-13.
- Ringer, Fritz K. (2004), Max Weber: An Intellectual Biography, University of Chicago Press.
- Zubaida, S. (2005), Max Weber’s “The City” and the Islamic City. Max Weber Studies, 5.2/6.1, 111–118.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 25 دی 1402
  • تاریخ بازنگری: 21 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش: 14 اسفند 1402

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار